De nabijheid van de monding van de Tiber en de zoutpannen aan de kust zijn de belangrijkste factoren geweest voor het ontstaan en de ontwikkeling van Ostia (van het Latijnse woord ostium, "monding") - eerst met een strategisch-militaire en later vooral een commerciële functie. Volgens de schriftelijke overleving dateert de stichting van de stad terug tot de vierde koning van Rome, Ancus Martius (ca. 640-616 v.Chr.). De eerste overblijfselen wijzen echter op een bouw van de versterkte nederzetting (castrum) in de 4e eeuw v.Chr. De gestage groei van de stad buiten de muren van de castrum maakte in de eerste eeuw v.Chr. de bouw van een nieuwe en wijdere stadsmuur nodig. De stad ontwikkelde zich rondom de bestaande hoofdwegen, de Cardo en de Decumanus, en op de kruising ervan verrees het Forum. Met de bouw en daaropvolgende uitbreiding van de zeehaven in Portus, in de periode van Claudius (42 n.Chr.) tot Trajanus (ongeveer 110 n.Chr.) nam het belang van Ostia als handelshaven van Rome toe. De resulterende economische en demografische ontwikkeling leidde tot een buitengewone hausse in de bouw van residentiële en monumentale gebouwen en tussen het einde van de 1e en het begin van de 3e eeuw n.Chr. kreeg de stad een volledig nieuw aanzien volgens een specifieke stedenbouwkundige planning. Mede vanwege een meer algemene crisis van het rijk begon vanaf het midden van de derde eeuw n.Chr. de neergang van Ostia met het langzame en geleidelijke verval van grote, ook centrale delen van de stad, waar op bestaande woonblokken echter ook een aantal luxe domussen verrezen. Het kustgebied langs de Via Severiana bleef langer vitaal. Rond het midden van de 6e eeuw was Ostia waarschijnlijk grotendeels verlaten. De bevolking was vertrokken naar het directe achterland, rondom de S. Aurea kerk, waar in de 9e eeuw de nieuwe versterkte nederzetting Gregoriopoli ontstond.
Ontwikkeling van de kustlijn en de delta van de Tiber in de oudheid
Plattegrond van het castrum (legerplaats) met betrekking tot het oude wegennet (F. Zevi, 1996)
Ontwikkeling van de stad vanaf de Romeinse Republiek tot het Romeinse Keizerrijk (A. Pascolini)
Reconstructie van Ostia en Portus in het keizerlijke tijdperk (J.-C. Golvin)
Reconstructie van Ostia in het keizerlijke tijdperk (© Katatexilux)