Bliska odległość od ujścia Tybru i nadmorskich złóż soli miała kluczowe znaczenia dla powstania i rozwoju Ostii (łac. ostium – „ujście rzeki”), pełniącej początkowo rolę ważnego ośrodka strategicznego i militarnego, a następnie przede wszystkim handlowego. Tradycja literacka datuje założenie miasta na okres panowania czwartego króla Rzymu, Ancjusza Marcjusza (ok. 640-616 r. p.n.e.), ale najstarsze znaleziska wskazują na istnienie ufortyfikowanego obozu (castrum), w obrębie rzymskiej kolonii, już w IV wieku p.n.e. Postępujący rozwój osady poza murami castrum wymógł w I wieku p.n.e. konieczność wzniesienia nowego, szerszego pasa murów. Miasto funkcjonowało wokół istniejących już wcześniej osi komunikacyjnych Decumanus i Cardo, na których skrzyżowaniu wzniesiono Forum. Wraz z powstaniem i późniejszą rozbudową portu morskiego w Portus, na przełomie epoki Klaudiusza (42 r.n.e.) i Trajana (ok. 110 r.n.e.), Ostia stała się jednym z ważniejszych rzymskich portów handlowych. Wynikający z tego wzrost gospodarczy i demograficzny zaowocowały rozwojem zabudowy rezydencjalnej i publicznej, realizowanej zgodnie z precyzyjnie wyznaczonym planem urbanistycznym, przez co między końcem I a początkiem III wieku n.e. wygląd miasta całkowicie się zmienił. Od połowy III wieku n.e., również w związku z ogólnym kryzysem Cesarstwa, rozpoczął się upadek Ostii, skutkujący powolnym i stopniowym wyludnianiem się dużych połaci miasta, nawet jego centralnych obszarów, choć jeszcze w tym okresie powstało kilka okazałych domus na podwalinach wcześniejszej zabudowy mieszkalnej. Obszar przybrzeżny, wzdłuż nadmorskiej Via Severiana, pozostał jeszcze przez pewien czas prężnym ośrodkiem, ale w połowie VI wieku Ostia stała się generalnie opuszczonym miastem. Ludność przeniosła się w głąb lądu, w okolice kościoła S. Aurea, gdzie w IX wieku powstała nowa, ufortyfikowana osada Gregoriopoli.
Rozwój linii brzegowej i ujścia Tybru w czasach starożytnych
Plan castrum z układem dróg w czasach starożytnych (F. Zevi, 1996 r.)
Rozwój miasta od czasów republiki do epoki cesarskiej (A. Pascolini)
Rekonstrukcja Ostii i Portus w epoce cesarskiej (J.-C. Golvin)
Rekonstrukcja Ostii w epoce cesarskiej (© Katatexilux)