Portus był głównym portem morskim Imperium Rzymskiego, zapewniającym ciągłość dostaw z całego basenu Morza Śródziemnego. W szczytowym okresie rozwoju cały kompleks zajmował powierzchnię około 350 hektarów. Pierwszy obiekt portowy, którego budowę rozpoczęto za panowania cesarza Klaudiusza w 42 roku n.e., został oddany do użytku za rządów cesarza Nerona w 64 roku n.e. i zajmował powierzchnię około 200 hektarów. Zachowały się z niego fragmenty mola, rozległe składy – Magazzini Traianei, Port Klaudiusza i doki. Sztuczny kanał, Fossa Traiana (obecnie kanał Fiumicino), połączył port Klaudiusza z Tybrem, umożliwiając przeładunek towarów z większych jednostek morskich (naves onerariae) na barki rzeczno-morskie (naves caudicariae) i transport do Rzymu. Z uwagi na palący problem zamulania oraz fal sztormowych w basenie Klaudiusza, cesarz Trajan nakazał – w latach 110-117 n.e. – wykopanie na suchym lądzie drugiego wewnętrznego basenu, w kształcie idealnego sześcioboku, o powierzchni 32 hektarów, wraz z zabudową obejmującą magazyny, szereg nowych obiektów, w tym świątynię ku czci Liber Pater, kompleks Palazzo Imperiale (będący też siedzibą urzędów administracyjnych) i stocznię. Nowy basen portowy połączono z Rzymem, realizując w tym celu Kanał Rzymski (po którym nie pozostały żadne ślady) oraz przedłużając drogę Campana-Portuense. Łączność z Ostią zapewnił z kolei drugi kanał, biegnący równolegle do Via Flavia, tzw. kanał Ostia-Portus.
Rekonstrukcyjny widok z lotu ptaka na Port Klaudiusza
(Portus Project/Artas Media)
Rekonstrukcyjny widok z lotu ptaka na Port Klaudiusza i Port Trajana w II wieku n.e.
(J.-C. Golvin)
Przedstawienie Portus na Tabula Peutingeriana, średniowiecznej kopii mapy Cesarstwa z drugiej połowy IV wieku n.e.
(faksymile K. Miller, 1887 r.)
Odlew płaskorzeźby z kolekcji Torlonia przedstawiającej symbolicznie szczegółowy widok na Portus
(Museo delle Navi di Fiumicino)
Płaskorzeźba przedstawiająca Tabularii w porcie Trajana
(kolekcja Torlonia)